Linux ඇත්තටම වැඩ කරන්නේ කොහොමද? | How Actualy Linux Works in Sinhala

Linux ඇත්තටම වැඩ කරන්නේ කොහොමද (Filesystem, Kernel සහ Processes විස්තරාත්මකව)

Linux තේරුම් ගැනීම වැදගත් වන්නේ ඇයි?

Linux හැම තැනම තියෙනවා , servers වල, smartphones වල, cloud platforms වල, supercomputers වල, space missions වල පවා. ඒත් බොහෝ beginners ලාට Linux දැනෙන්නේ අමුතු commands සහ අමුතු folders පිරුණු  "Black box" එකක්  විදියට.

Linux ඇතුළතින් ඇත්තටම වැඩ කරන ආකාරය තේරුම් ගැනීම , commands type කරන විදිය විතරක් නෙවෙයි හැමදේම වෙනස් කරනවා. ඒක Linux එක ඔබ use කරන දෙයකින් ඔබ control කරන දෙයකට පරිවර්තනය කරනවා. students, developers, cybersecurity ඉගෙන ගන්න බොහෝ  දෙනෙකුට , සහ අනාගත engineers ලාට මේ දැනුම දිගු කාලීන වාසියක්.

Linux එක නගරයක් වගේ හිතන්න:

• Kernel එක නගර පාලනයයි—සම්පත් කළමනාකරණය කරලා නීති බලාත්මක කරනවා.
• Filesystem එක නගරයේ සැලැස්මයි—හැමදේම store කරලා organize කරලා තියෙන ආකාරය.
• Processes මිනිස්සු සහ වාහන—ක්‍රියාකාරීව වැඩ කරන programs.

සෑම කොටසකටම පැහැදිලි කාර්යභාරයක් තියෙනවා, එකට ඒවා system එක stable, fast සහ secure කරනවා.

1. Linux Filesystem: 

Linux වල, හැමදේම file එකක් විදියට treat කරනවා. documents, devices, hardware, Operational Information පවා.

Root එක පදනම

Linux පටන් ගන්නේ එක root directory එකකින්:

/

එතැන් පස්සේ හැමදේම branches අරගෙන යනවා.

Main Directories විස්තරාත්මකව

• /home → Users ලාගේ පුද්ගලික files
• /etc → System configuration files
• /bin සහ /usr/bin → අත්‍යවශ්‍ය programs සහ commands
• /var → Logs සහ වෙනස් වෙන data
• /proc → සජීවී system තොරතුරු (CPU, memory, processes)

Windows වලට වඩා වෙනස, Linux drives අකුරු වලින් වෙන් කරන්නේ නෑ.  unified tree එකක් හරහා හැමදේම clean සහ predictable කරලා තියෙනවා.

උදාහරණ:
Server එකක් crash වෙනකොට, system administrators /var/log එක check කරලා පුළුවන් වැරදුනු දේ හොයාගන්න .

2. Kernel: Linux හි මොළය

Kernel එක operating system එකේ හදවතයි. ඔබ කවදාවත් ඒක සමග direct interact වෙන්නේ නෑ, ඒත් හැමදේම kernel එක  මත රඳා පවතිනවා.

Kernel එකෙන් මොකද කරන්නේ ? 

• CPU භාවිතය කළමනාකරණය කරනවා. (කවුද , කවදා, කොච්චර කාලයක්ද run වෙන්නේ)
• Memory allocation control කරනවා.
• Drivers හරහා hardware  සමග communicate කරනවා.
• Security සහ permissions enforce කරනවා.

ඔබ browser එකක් open කරනකොට හෝ command එකක් run කරනකොට, ඔබේ request එකට allow ද කියලා සහ resources share කරන ආකාරය decide කරන්නේ kernel එක.

Small Story :
මිලියන ගණන් users handle කරන cloud server එකක, kernel එක නිහඬව programs දහස් ගණනක් එකවරම crash නොවී balance කරනවා. ඒ විශ්වාසනීය බව නිසා බහුතරයක් companies Linux මත  විශ්වාසය තබනවා.

3. Processes: ක්‍රියාකාරී වැඩසටහන්

Process එකක් කියන්නේ සරලවම  running program එකක්.

• සෑම process එකකටම unique ID එකක් තියෙනවා (PID)
• Processes වලට start, pause, sleep, හෝ terminate වෙන්න පුළුවන්
• Linux වලට එකවරම processes දහස් ගණනක් run කරන්න පුළුවන්

ps, top, හෝ htop වගේ tools මගින් ඔබට මේ processes real time වලදී බලන්න පුළුවන්.

මේක වැදගත් වන්නේ ඇයි?

• Cybersecurity වලදී, සැක සහිත process එකක් කලින් හොයාගැනීමෙන් attack එකක් නවත්වන්න පුළුවන්.
• Performance tuning වලදී, runaway process එකක් kill කිරීමෙන් මුළු system එකම save කරගන්න පුළුවන්.

ඔබ සරල command එකක් run කරනකොට වෙන දේ මෙන්න:

1. ඔබ terminal එකේ command එකක් type කරනවා
2. Shell එක execution එක request කරනවා
3. Kernel එක permissions check කරනවා
4. Filesystem එක program එක locate කරනවා
5. Process එකක් create කරලා schedule කරනවා
6. Results ඔබට return වෙනවා

මේ හැමදේම වෙන්නේ milliseconds කීපයකින්.

මේ දැනුම අනාගතය සඳහා වැදගත් වන්නේ ඇයි?

Linux internals තේරුම් ගැනීම ඔබට උදව් කරනවා:

* Guess කරන එකට වඩා problems debug කරන්න
* DevOps, cloud, සහ containers ඉක්මනින් ඉගෙන ගන්න
* Systems engineer හෝ ethical hacker කෙනෙක් වගේ සිතන්න
*Technical interviews වලදී විශ්වාසය ගොඩනඟා ගන්න

නවීන ප්‍රවණතා—cloud computing, AI infrastructure, cybersecurity, IoT, DevOps සියල්ලම Linux මත දැඩි ලෙස රඳා පවතිනවා.

මේක legacy දැනුමක් නෙවෙයි. මේක පදනමයි.

ඔබ දැනගෙන සිටියාද?

• ලෝකයේ servers වලින් 90%කට වැඩි ප්‍රමාණයක් Linux run කරනවා
• Android phones Linux kernel එක භාවිතා කරනවා
• /proc directory එක disk එකේ නෑ—එය kernel එක විසින් සජීවීව generate කරනවා

/proc/cpuinfo සහ /proc/meminfo explore කරන්න ඔබේ system එක වාර්තා කරන ආකාරය බලන්න—කිසිම tools අවශ්‍ය නෑ.

Free Resources for learn more 

• Linux Journey (beginner-friendly)
• TryHackMe – Linux Fundamentals
• FreeCodeCamp Linux videos
• The Linux man pages (man ls, man ps)

 Linux අමාරු නෑ 

Linux වැඩ කරන ආකාරය හංගන්නේ නෑ. එය computing හි සත්‍යය හෙළි කරනවා: files, memory, processes, සහ control.

ඔබ filesystem, kernel, සහ processes තේරුම් ගත්තාම, Linux බිය දෙන එකක් වෙන එක  නවත්වලා ශක්තිමත් වෙන්න පටන් ගන්නවා.

ඔබ technology වලදී අනාගතයක් ගොඩනඟනවා නම්, Linux ඇත්තටම වැඩ කරන ආකාරය ඉගෙන ගැනීම optional එකක් නෙවෙයි. එය leverage එකක්.